Có những người bước vào phòng không cần nói nhiều. Chỉ cần họ cười một cái, nhịp câu chuyện tự động chậm lại, bớt gắt, bớt vội. Thu là kiểu người như vậy.
Tôi nhớ một lần anh em đang nói chuyện công việc, giọng ai cũng hơi căng. Những câu chữ bắt đầu có cạnh. Thu ngồi đó, không chen vào, chỉ lắng nghe. Rồi em ấy quay sang, cười rất nhẹ, như thể “mình bình tĩnh lại đã”, và nói một câu ngắn, dịu mà rõ. Không phải để phân xử, cũng không để làm vừa lòng ai. Chỉ là một cách nhắc mọi người giữ nhau. Giọng Thu nhỏ thôi, nhưng lạ là cả bàn nghe được. Tôi vẫn nghĩ, đó là thứ “kỹ năng” không ai dạy: khả năng làm mềm không khí mà không làm loãng vấn đề.
Thu có một bức ảnh đứng cạnh Thầy Phạm Thành Long, tay cầm chứng nhận, gương mặt sáng và nụ cười rất gọn gàng. Nhìn bức ảnh ấy, tôi không thấy một “thành tích” trước tiên. Tôi thấy một người phụ nữ đi qua đủ nhiều ngày tự nghiêm với mình, nên khi cười, nó không kiểu phô. Nó giống như một dấu hiệu: “Tôi đang ổn, và tôi muốn người đối diện cũng ổn.”
Thu là “em” của tôi, theo đúng nghĩa anh em trong đời sống: gần gũi, tin cậy, có thể gọi nhau bất kỳ lúc nào mà không cần màu mè. Ở Thu có vẻ hiền và nữ tính rất rõ. Nhưng cái hiền của Thu không làm người ta xem nhẹ. Nó giống một thứ nền tảng: em ấy chọn cách nói nhẹ nhàng với anh em, nhưng nội tâm thì có kỷ luật.
Trong câu chuyện đời mình, Thu kể về tuổi thơ thiếu thốn, cha mẹ tảo tần, mẹ dậy từ 3–4 giờ sáng đi chợ, mua từng mớ rau con cá đem về bán để lo cho con ăn học Những chi tiết như vậy không làm tôi thương hại; nó làm tôi hiểu vì sao Thu lại trân trọng cái “đều đặn”. Người lớn lên từ thiếu thốn thường có hai kiểu: hoặc vội vã để thoát ra, hoặc đi chậm mà chắc để không rơi trở lại. Thu thuộc kiểu thứ hai.
Thu học Ngữ văn, nói rằng nền tảng đó giúp em viết, diễn đạt, lắng nghe và thấu hiểu con người . Nghe thì đơn giản, nhưng nhìn cách Thu hiện diện trong một cuộc trò chuyện là thấy ngay: em ấy không vội thắng, không vội đúng; em ấy vội giữ cho người đối diện được tôn trọng trước. Cái nữ tính của Thu nằm ở đó: không phải váy áo hay kiểu tóc; là cách em ấy để người khác nói xong, rồi mới đặt lời của mình xuống bàn, mềm nhưng không nhão.
Tôi làm nha khoa. Tôi sống nhiều năm với những nỗi sợ rất thật của người khác: sợ đau, sợ xấu, sợ bị đánh giá, sợ “mình không còn như trước”. Tôi cũng từng sợ theo cách riêng: có giai đoạn răng xấu, móm, phát âm không tròn tiếng, ngại cười, ngại nói, chọn im lặng vì sợ ánh nhìn . Tôi chọn nha khoa từ một khoảnh khắc nhìn nụ cười đẹp của người khác rồi nhìn lại chính mình. Nụ cười, với tôi, chưa bao giờ chỉ là thẩm mỹ. Nó là quyền được bước ra đời mà không co người lại.
Bởi vậy, mỗi lần nhìn Thu cười, tôi hay nghĩ về “công việc” vô hình mà nụ cười đang làm: nó tạo cảm giác an toàn. Thu có nụ cười đẹp theo nghĩa khiến người ta muốn nói thật. Tôi gặp nhiều người cười rất “đúng hình”, nhưng làm người khác ngại. Còn Thu cười thì người ta bớt phòng thủ. Có khi vì Thu hiền, có khi vì Thu nói năng nhẹ nhàng, có khi vì em ấy không có thói quen phán xét. Nhưng tôi tin còn một phần khác: Thu hiểu “nỗi tự ti” là gì, nên em ấy không bao giờ dùng lời nói để chạm vào chỗ đau của người khác.
Thu viết rằng mình là mẹ hai con, là người vợ trong một gia đình hạnh phúc, đồng thời điều hành doanh nghiệp và đồng hành cùng phụ nữ về sức khỏe – dinh dưỡng – sắc đẹp, tập trung nhóm 30–45 (trang 2). Tôi không muốn kể thành “tiểu sử”. Tôi chỉ muốn giữ một hình ảnh: một người phụ nữ vừa chăm con, vừa làm việc, vừa tự kéo mình qua những ngày mệt. Ai đã từng đi qua giai đoạn đó sẽ biết, cái mệt không nằm ở việc nhiều việc; nó nằm ở cảm giác mình biến mất khỏi chính mình. Thu nói đã từng kiệt sức, từng quên mất mình . Em ấy không kể để được thương; em ấy kể như một lời xác nhận: “Tôi đã ở đó.”
Và rồi Thu chọn kỷ luật với cơ thể. Em kể về việc bắt đầu chạy bộ, đi từ những km đầu tiên đến khi hoàn thành 21km . Tôi thích chi tiết này vì nó không “truyền cảm hứng” kiểu khẩu hiệu. Nó là một bằng chứng đời sống: một người nói nhẹ, hiền, nữ tính, vẫn có thể bền bỉ theo cách của mình. Trong bức ảnh Thu đeo huy chương, mặt hơi đỏ vì chạy, nhưng mắt sáng , tôi thấy rõ cái bền ấy không ồn. Nó giống như một thói quen mới được đóng vào người: mỗi ngày một chút, không cần ai công nhận.
Có một điểm giao nhau giữa tôi và Thu mà ít ai để ý: cả hai đều không tin vào đường tắt. Thu nói thẳng em không tin vào giải pháp ngắn hạn; em tin vào giáo dục, nhận thức, những thay đổi nhỏ nhưng bền bỉ . Tôi cũng vậy, chỉ khác là tôi học điều đó từ ghế nha khoa: một ca điều trị tốt không phải lúc bệnh nhân rời ghế, mà là nhiều năm sau họ vẫn ổn; chất lượng là thứ không thể thỏa hiệp, làm chậm nhưng chắc, không làm ẩu .
Nếu phải nói tôi ngưỡng mộ Thu điều gì, đó là năng lực giữ “mềm” mà không “yếu”. Ở môi trường nhiều áp lực, người ta thường chọn một trong hai: hoặc cứng để không bị tổn thương, hoặc mềm đến mức bị cuốn đi. Thu chọn một con đường khó hơn: mềm ở giọng, cứng ở kỷ luật. Em ấy có thể nói “dạ anh” rất nhẹ, nhưng khi đã chọn điều gì đúng cho sức khỏe, cho gia đình, cho công việc, em ấy đi thẳng. Nhìn bức ảnh Thu đứng trên sân khấu, và những bức ảnh Thu trong các hoạt động thể thao, cộng đồng (trang 5–6), tôi thấy một phụ nữ biết tự kéo mình đứng dậy bằng lịch trình, chứ không đợi cảm hứng.
Thu cũng có một điểm khác tôi, và tôi quý vì sự khác đó. Tôi làm nghề mà “rõ” thường được đặt lên đầu: rõ chẩn đoán, rõ chỉ định, rõ quy trình, rõ trách nhiệm. Tôi hay nói thẳng, vì nghề buộc vậy. Thu thì khác: em ấy đi qua người khác bằng sự thấm. Có những điều Thu không nói trực diện ngay; em đặt một câu hỏi nhỏ, hoặc kể một mẩu chuyện đời sống, để người đối diện tự nhận ra. Cách đó đôi khi làm tôi sốt ruột. Nhưng càng đi nhiều, tôi càng hiểu: có người cần một mũi kim chính xác; cũng có người cần một bàn tay đặt lên vai đúng lúc. Thu thuộc nhóm thứ hai.
Tôi từng viết rằng mình nhìn bệnh nhân không chỉ là “ca điều trị”; tôi nhìn họ như một con người đang đặt niềm tin vào mình. Thu, trong thế giới của em ấy, cũng làm điều tương tự với những phụ nữ em đồng hành: không hứa điều viển vông, chỉ tin vào thay đổi nhỏ, đều và bền (trang 8). Hai nghề khác nhau, nhưng cái lõi giống nhau: tôn trọng con người, tôn trọng quá trình.
Tôi hay nghĩ, mỗi người em như Thu là một “tấm gương mềm” đặt trong đời mình. Soi vào đó, tôi thấy rõ phần nào của mình còn thô: thô trong cách nói, thô trong nhịp làm việc, thô trong sự nghiêm mà đôi khi quên mất cần dịu. Thu không dạy tôi điều gì. Em chỉ sống như cách em sống: nhẹ nhàng với anh em, hiền mà có xương sống, nữ tính mà không dựa dẫm. Và kỳ lạ là, điều đó làm tôi tự điều chỉnh.
Nếu một ngày nào đó có người hỏi tôi Thu là ai, chắc tôi không kể chức danh hay hành trình. Tôi sẽ kể về một nụ cười làm dịu căn phòng. Một giọng nói nhỏ nhưng đủ khiến người khác thôi gắt. Một người em chọn đi đường dài bằng kỷ luật, nhưng vẫn giữ được sự mềm mại như một cách tôn trọng đời sống. Và tôi biết, khi tôi còn muốn làm nghề tử tế, tôi sẽ luôn cần những người như Thu ở gần: để nhắc tôi rằng “hiện đại” không chỉ là công nghệ, “chất lượng” không chỉ là kỹ thuật, và “tốt” đôi khi bắt đầu từ việc nói với nhau nhẹ hơn một chút.